Overgangen makkelijker maken: van de ene activiteit naar de volgende

Waarom overgangen zo lastig kunnen zijn

Een overgang vraagt veel tegelijk. Je kind moet stoppen met iets waar het mee bezig is, vaak iets leuks. Het moet snappen wat er nu komt. En het moet zich daarop instellen: een andere plek, andere geluiden, andere mensen. Voor wie moeite heeft met veranderingen of snel veel prikkels binnenkrijgt, is dat een flinke opgave.

Vaak gaat het mis op dezelfde momenten: stoppen met de tablet, van spelen naar eten, van huis naar school of van school naar huis. Juist daar helpt een beetje voorbereiding.

Wat zie je bij een lastige overgang?

Sommige kinderen worden boos of gaan huilen. Andere doen alsof ze je niet horen, gaan nog harder door met wat ze deden of lopen weg. Weer andere lijken rustig, maar barsten later op de dag uit. Dat is geen onwil. Vaak weet je kind gewoon niet goed hoe het van het een naar het ander moet.

7 manieren om overgangen makkelijker te maken

1. Kondig de overgang aan

Zeg niet ‘nu stoppen’, maar ‘over vijf minuten gaan we eten’. Nog beter: laat het zien. Leg de kaart van ‘eten’ neer of wijs hem aan op het schema. Een tweede seintje vlak voor de wissel (‘nog één minuut’) helpt veel kinderen.

Sommige kinderen worden juist onrustig van een aankondiging, omdat ze dan gaan aftellen. Probeer uit wat bij jouw kind past: vijf minuten van tevoren, één minuut, of alleen vlak voor de wissel.

2. Gebruik een eerst-dan-kaart

Een eerst-dan-kaart is een kaartje met twee vakken. Links staat wat nu komt, rechts wat erna komt: ‘eerst schoenen aan, dan naar buiten’. Het is eenvoudig, en juist daardoor werkt het vaak goed bij jonge kinderen of op moeilijke momenten. Zet in het ‘dan’-vak bij voorkeur iets waar je kind naar uitkijkt.

Zo'n kaart maak je snel zelf: print twee plaatjes met de gratis dagschema-maker en plak ze naast elkaar op een stuk karton.

3. Maak tijd zichtbaar

‘Nog vijf minuten’ zegt een kind weinig als het geen idee heeft hoe lang vijf minuten zijn. Een visuele timer laat de tijd zien als een vlak dat kleiner wordt. Zo ziet je kind zelf dat de tijd bijna om is. Lees er meer over in tijd zichtbaar maken met een visuele timer.

4. Werk met een dagschema

Als je kind al weet wat er de hele dag komt, is een overgang minder een verrassing. Een dagschema met pictogrammen laat zien wat er nu is en wat er daarna komt. Wijs bij elke wissel de volgende kaart aan.

5. Maak een vast afsluitmoment

Een klein ritueel maakt stoppen makkelijker. Denk aan het spel opbergen in dezelfde bak, de tablet samen in de oplader leggen of een vast liedje bij het opruimen. Door zo'n ritueel weet je kind: dit is klaar, nu komt er iets nieuws.

6. Geef iets mee om vast te houden

Sommige kinderen hebben bij een wissel iets nodig om vast te houden. Een klein speeltje, de kaart van de volgende activiteit, of iets wat ze straks nodig hebben, zoals de handdoek voor het zwemmen. Dat geeft houvast en richting.

7. Zeg minder, laat meer zien

Bij een lastige overgang wil je vaak veel uitleggen. Maar veel woorden zijn op zo'n moment juist extra prikkels. Houd het kort, wijs het plaatje aan en geef je kind de tijd om te reageren.

Een voorbeeld: stoppen met de tablet

Voor veel gezinnen is dit een van de lastigste overgangen. Zo kun je het aanpakken:

1. Spreek vooraf af hoe lang de tablet mag, en laat dat zien met een timer.
2. Vijf minuten voor het einde: wijs de timer aan en zeg ‘nog vijf minuten, dan gaan we eten’.
3. Eén minuut voor het einde: ‘nog één minuut’. Laat de kaart van ‘eten’ zien.
4. Als de tijd om is: leg de tablet samen in de oplader of in de la.
5. Ga meteen door naar de volgende stap: handen wassen en aan tafel.

Werkt het niet meteen? Dat is heel gewoon. Houd een paar weken dezelfde aanpak aan voordat je iets verandert.

Onverwachte veranderingen

Niet elke overgang staat van tevoren vast. Een afspraak gaat niet door, het regent, de bus is te laat. Een paar dingen kunnen dan helpen:

• Laat de wijziging zien. Haal de kaart van het schema en leg samen met je kind de nieuwe kaart ervoor in de plaats.
• Gebruik een vaste kaart voor ‘verandering’. Bijvoorbeeld een pijl of een vraagteken. Als je die vaak gebruikt, ook bij kleine dingen, wordt verandering zelf iets voorspelbaars.
• Oefen op rustige dagen. Laat bewust een kleine, leuke verandering zien, zoals ‘vandaag eten we pannenkoeken in plaats van brood’.
• Neem de tijd. Een onverwachte wijziging kost meestal meer tijd dan je denkt. Houd daar rekening mee.

Veelgemaakte fouten

• Pas iets zeggen als het al moet. ‘We gaan nú weg’ geeft je kind geen tijd om om te schakelen.
• Elke keer een andere aanpak. Voorspelbaarheid zit ook in hoe jij het doet. Gebruik steeds dezelfde woorden en dezelfde kaarten.
• Te veel wissels in korte tijd. Plan geen vijf activiteiten in een uur. Laat tussendoor ruimte om bij te komen.
• Onderhandelen op het moment zelf. ‘Vooruit, nog vijf minuten’ kan best een keer. Maar als het elke keer gebeurt, weet je kind niet meer waar het aan toe is.

Een seintje om de pols

Vind je het lastig om steeds zelf te waarschuwen? Met GentleTime trilt een smartwatch om de pols van je kind zachtjes bij elke wissel. Je kunt ook een vooraankondiging instellen, zodat je kind even van tevoren al ziet wat er straks komt. Dan hoef jij het niet te zeggen. Lees meer in een smartwatch als dagschema.

Veelgestelde vragen

Hoe lang van tevoren kondig ik een overgang aan?

Voor veel kinderen werkt vijf minuten van tevoren goed, met nog een seintje vlak voor de wissel. Maar dat verschilt per kind. Probeer een paar varianten en kijk waar je kind het rustigst van wordt.

Wat is een eerst-dan-kaart?

Een kaart met twee vakken: eerst en dan. In het eerste vak staat wat nu moet, in het tweede wat daarna komt. Zo wordt een overgang klein en overzichtelijk.

Mijn kind wordt boos bij elke overgang. Wat kan ik doen?

Kijk eerst welke overgangen het lastigst zijn en begin daar. Kondig aan, laat het zien en houd het kort. Blijft het elke dag heel zwaar, bespreek het dan met de huisarts, een psycholoog of een ergotherapeut. Die kunnen met je meekijken.

Helpt een timer bij overgangen?

Bij veel kinderen wel, omdat ze dan zelf zien hoeveel tijd er nog is. Bij sommige kinderen zorgt een aflopende timer juist voor onrust. Probeer het uit en let goed op hoe je kind reageert.

Werkt dit ook bij volwassenen?

Ja. Ook volwassenen met autisme, ADHD of dementie kunnen baat hebben bij een aankondiging en een zichtbare planning. Kies wel plaatjes en woorden die bij hun leeftijd passen.