Omgaan met veranderingen bij autisme: voorbereiden, laten zien en opvangen

Waarom veranderingen zo zwaar kunnen zijn

Een routine is voor veel autistische mensen meer dan een gewoonte. Het is een manier om de dag te kunnen overzien. Als je weet wat er komt, kun je je erop instellen. Valt er ineens iets weg of komt er iets bij, dan moet dat instellen opnieuw, vaak zonder tijd om erover na te denken.

Dat geldt niet alleen voor grote dingen. Een andere juf, een andere route naar school, pasta in plaats van aardappelen: wat voor de een een kleinigheid is, haalt voor de ander de hele dag onderuit. Een heftige reactie is dan geen ‘aanstellerij’ of onwil, maar een teken dat het houvast even weg is.

Het doel is daarom niet om alle veranderingen te vermijden. Dat lukt niet, en het maakt de wereld alleen kleiner. Het doel is om veranderingen zelf voorspelbaarder te maken.

Deze gids bevat algemene, praktische tips. Zijn veranderingen bij jullie zo zwaar dat het dagelijks leven erdoor vastloopt? Bespreek het dan met de huisarts, een psycholoog, een orthopedagoog of een ambulant begeleider.

Grote en kleine veranderingen

Voor veranderingen die je ziet aankomen, heb je tijd om voor te bereiden. Voor onverwachte veranderingen heb je een vaste aanpak nodig die je op het moment zelf kunt gebruiken.

Voorbereiden op een verandering die je ziet aankomen

Kondig het aan, op het goede moment

Hoe vroeg je een verandering aankondigt, verschilt per persoon. Sommigen hebben weken nodig om aan een idee te wennen. Anderen gaan juist piekeren als ze het te vroeg horen, en hebben genoeg aan een dag of twee. Probeer uit wat past. Twijfel je, begin dan met de feiten en vertel de details later.

Beantwoord de vijf vragen

Veel ouders en scholen werken met de vijf vragen uit de aanpak Geef me de 5: wat, hoe, waar, wanneer en wie. Bij een verandering helpt het om ze alle vijf te beantwoorden. ‘Morgen gaan we naar de tandarts’ zegt nog weinig. Beter is: ‘Morgen na school (wanneer) rijden we met de auto (hoe) naar de tandarts in het dorp (waar). Mama gaat mee (wie). De tandarts kijkt in je mond en telt je tanden (wat).’

Een kort verhaal met plaatjes

Een kort verhaal, met foto's of pictogrammen, kan een verandering concreet maken. Je beschrijft wat er gaat gebeuren, wat je kind kan verwachten en wat het kan doen als het spannend wordt. Zulke verhalen heten vaak sociale verhalen. Houd ze kort, schrijf in de ik-vorm of je-vorm, en vertel vooral wat er gebeurt, niet hoe iemand zich moet voelen. Lees het verhaal een paar keer samen voor de dag zelf.

Foto's en vooraf gaan kijken

Een nieuwe school, een nieuwe werkplek of een nieuwe sportclub? Ga er van tevoren kijken als dat kan, op een rustig moment. Lukt dat niet, zoek dan foto's op de website of maak er zelf een paar. Ook een foto van de nieuwe leerkracht of begeleider helpt.

Aftellen

Bij een verandering die over een paar dagen of weken komt, helpt een kalender om af te tellen. Zo blijft het niet zweven als ‘binnenkort’. Hoe je dat aanpakt, lees je in weekplanning bij autisme.

Een vast symbool voor ‘verandering’

Een van de meest gebruikte trucs: een vaste kaart die betekent ‘hier verandert iets’. Vaak is dat een vraagteken, een bliksemschicht of een pijl. Je legt hem op het schema op de plek waar de verandering zit, met de nieuwe activiteit erachter. Weet je nog niet wat er komt, dan laat je alleen het vraagteken zien.

Het werkt het best als je het symbool vaak gebruikt, ook bij kleine en leuke veranderingen. ‘Vandaag eten we pannenkoeken in plaats van brood’ met het verander-symbool erbij. Zo wordt het symbool zelf vertrouwd, en daarmee wordt verandering een beetje voorspelbaar.

Op de dag zelf: als het onverwacht anders loopt

Een onverwachte wijziging is het lastigst, omdat er geen tijd is om voor te bereiden. Een vaste volgorde helpt:

1. Blijf zelf rustig. Je kind kijkt naar jou. Een korte, kalme zin werkt beter dan een lange uitleg.
2. Laat het zien. Pak het schema en haal de oude kaart eraf. Leg het verander-symbool neer en daarna de nieuwe kaart.
3. Zeg wat er wel komt. Niet alleen ‘zwemmen gaat niet door’, maar ook ‘we gaan nu eerst naar huis, en dan bakken we koekjes’.
4. Geef tijd. Een nieuwe situatie verwerken kost tijd. Dring niet aan.
5. Bied iets vertrouwds. Een vaste knuffel, de koptelefoon, een favoriete activiteit of een rustige plek.

Als iets wegvalt, laat dan zo mogelijk ook zien wanneer het wel weer komt. ‘Zwemmen is volgende week woensdag weer’, met een kaart op de weekplanning, geeft vaak meer rust dan een troostende woordenstroom.

Erna: bijkomen en terugkijken

Ook als een verandering goed is gegaan, kost hij energie. Plan daarna iets rustigs in. Veel kinderen houden zich op het moment zelf goed en hebben pas uren later, thuis, een uitbarsting. Dat is geen teken dat de voorbereiding mislukt is, maar dat de spanning eruit moet.

Kijk later, op een rustig moment, samen terug. Wat ging goed? Wat was lastig? Wat zou de volgende keer helpen? Met een kind kan dat met plaatjes of een duim omhoog of omlaag. Zo leer je samen wat werkt.

Oefenen met kleine veranderingen

Flexibiliteit kun je, heel voorzichtig, oefenen. Kies een rustige dag en een kleine, leuke verandering: een andere route naar de speeltuin, een ijsje als verrassing, een andere volgorde in de avond. Gebruik het verander-symbool en kondig het aan. Prijs niet het ‘flink zijn’, maar benoem wat er gebeurde: ‘Het was anders dan anders, en het ging goed.’

Bouw het langzaam op, en doe het niet op dagen dat er al veel is. Het doel is dat veranderen zelf iets bekends wordt, niet dat iemand moet leren alles maar te slikken.

Veelgemaakte fouten

• Een verandering verzwijgen om gedoe te voorkomen. Op korte termijn scheelt het misschien, maar het ondermijnt het vertrouwen in het schema.
• Te veel uitleggen. Op een lastig moment zijn veel woorden extra prikkels. Kort zeggen, laten zien.
• Het schema niet aanpassen. Als het schema iets anders laat zien dan wat er gebeurt, verliest het zijn waarde.
• Meerdere veranderingen op één dag stapelen. Als je kunt kiezen, spreid ze.
• Geen hersteltijd. Na een verandering is er meestal tijd nodig om bij te komen.

Wijzigingen laten zien, ook op afstand

Een papieren schema pas je alleen aan als je ernaast staat. Met GentleTime pas je het dagprogramma aan in de app op je telefoon of op de website, ook als je kind op school, bij opa en oma of op de dagbesteding is. Zodra het horloge verbinding heeft, staat de nieuwe volgorde erop. Je kind ziet dan wat er nu is en wat er straks komt, en met een vooraankondiging krijgt het vlak voor de wissel al een seintje.

Zo blijft het schema kloppen, ook als de dag anders loopt dan gepland. Lees meer over deze planner bij autisme, of over overgangen makkelijker maken.

Veelgestelde vragen

Waarom hebben mensen met autisme moeite met veranderingen?

Voor veel autistische mensen geeft een vaste routine overzicht en houvast. Een verandering haalt dat weg, vaak zonder tijd om je in te stellen. Daarom kan ook een kleine wijziging veel impact hebben.

Hoe lang van tevoren kondig ik een verandering aan?

Dat verschilt per persoon. Sommigen hebben baat bij weken voorbereiding, anderen gaan piekeren als ze het te vroeg horen. Probeer verschillende momenten en kijk wat de meeste rust geeft.

Wat is een verander-symbool?

Een vaste kaart, zoals een vraagteken of een bliksemschicht, die op het schema laat zien dat er iets anders gaat dan normaal. Door het vaak te gebruiken, ook bij kleine dingen, wordt verandering zelf iets bekends.

Mijn kind reageert pas uren later op een verandering. Is dat normaal?

Dat zien veel ouders. Een kind houdt zich soms op school of onderweg goed en laat de spanning thuis los, waar het zich veilig voelt. Plan na een verandering daarom rust in, ook als het op het moment zelf goed leek te gaan.

Kun je leren beter om te gaan met veranderingen?

Voor veel mensen helpt het om in kleine, veilige stapjes te oefenen met veranderingen die leuk of klein zijn, met een vast symbool en een aankondiging. Ga daarbij uit van wat iemand aankan, en vraag zo nodig een professional om mee te denken.