Vakantie en autisme: structuur in vakanties, uitjes en feestdagen

Waarom vakantie lastig kan zijn

Vakantie klinkt als ontspanning. Maar voor veel kinderen en volwassenen met autisme is een vrije dag zonder vaste vorm juist vermoeiend. Op een schooldag weet je wat er komt. In de vakantie is elke dag anders, en vaak hoor je pas die ochtend wat er gaat gebeuren. Daar komen nieuwe plekken, drukte en andere mensen bij.

Veel ouders merken dat de eerste dagen van een vakantie en de eerste dagen erna het zwaarst zijn. De overgang is het lastige deel, niet de vakantie zelf. Met een beetje structuur kun je die overgang zachter maken.

Deze gids bevat algemene, praktische tips. Elk kind en elke volwassene is anders, dus kies wat bij jullie past.

Vaste ankers in een vrije dag

Een vakantiedag hoeft niet vol te staan. Een paar vaste momenten, ankers, geven al veel houvast:

• opstaan rond dezelfde tijd;
• ontbijt, lunch en avondeten op vaste momenten;
• een vast rustmoment, zoals na de lunch;
• een vaste avondroutine, ook als het later wordt dan normaal.

Daartussen is ruimte voor wat de dag brengt. Zo ziet een rustige vakantiedag er bijvoorbeeld uit:

Werk in de vakantie gerust met dagdelen in plaats van tijden. Dat geeft houvast zonder dat elke minuut vastligt. Hoe je de ochtend en de avond overzichtelijk houdt, lees je in een ochtendroutine met pictogrammen en een vast avondritueel.

Een planning voor de schoolvakantie

De zomervakantie duurt in Nederland zes weken en in Vlaanderen twee maanden. Dat is lang zonder het ritme van school. Een weekoverzicht helpt om die tijd te overzien:

• Wissel drukke en rustige dagen af. Na een dag naar de dierentuin een dag thuis.
• Geef dagen een herkenbare vorm. Een ‘thuisdag’, een ‘uitjesdag’, een ‘oma-dag’.
• Zet vaste dingen erop. Ook in de vakantie kan de bibliotheek op dinsdag of zwemmen op vrijdag vast blijven.
• Laat zien hoe lang de vakantie nog duurt. Een kalender waarop je de dagen afstreept, maakt ook het einde voorspelbaar.

Hoe je een weekoverzicht maakt, lees je in weekplanning bij autisme.

Op vakantie gaan

Voorbereiden

Een nieuwe plek is spannend. Hoe meer je vooraf kunt laten zien, hoe minder onbekend het is:

• Bekijk samen foto's van de camping, het vakantiehuis of het hotel. Op veel websites staan foto's van de kamers en de omgeving.
• Laat de route zien op een kaart, of bekijk de straat waar je gaat verblijven.
• Maak een kort verhaal met plaatjes over de reis: wat er gebeurt, waar je slaapt, wat er anders is dan thuis.
• Maak een inpaklijst met pictogrammen, zodat je kind zelf kan helpen inpakken.
• Neem vertrouwde spullen mee: het eigen kussen, de knuffel, de koptelefoon, het favoriete bekertje.

De reisdag

Een reisdag is voor veel mensen met autisme de zwaarste dag van de vakantie: lang stilzitten, wachten, drukte en geluid. Een eigen schema voor de reisdag helpt:

Op een lange rit of een vlucht kun je per stuk aftellen: ‘nog twee keer pauze, dan zijn we er’. Neem een tas mee met eten, drinken, iets om te doen en iets om tot rust te komen. Plan meer tijd in dan je denkt nodig te hebben, en verwacht niet dat de eerste avond al ontspannen is.

Op de vakantieplek

Neem de ankers van thuis mee: dezelfde volgorde in de ochtend, hetzelfde avondritueel. Richt een vast plekje in waar je kind zich kan terugtrekken, zoals een hoek met de eigen spullen. En plan na elke drukke dag een rustige dag.

Uitjes

Een dag naar een pretpark, de dierentuin of het strand is leuk, maar ook vol prikkels. Een paar tips:

• Bekijk vooraf de plattegrond en kies samen wat je gaat doen, in welke volgorde.
• Ga op een rustig moment, bijvoorbeeld vroeg in de ochtend of buiten het hoogseizoen.
• Spreek een plek af om even bij te komen, en een vast teken als het te veel wordt.
• Vraag vooraf of er een rustige ruimte is of een regeling om minder lang in de rij te staan. Sommige parken hebben dat.
• Spreek van tevoren af wanneer jullie naar huis gaan, en houd je daaraan.

Een eerst-dan-kaart kan op zo'n dag goed helpen: ‘eerst de apen, dan een ijsje’. Lees meer in de eerst-dan-kaart.

Feestdagen

Sinterklaas

Sinterklaas is voor veel kinderen een spannende tijd. Er is drukte bij de intocht, er zijn pieten op straat en op school, en pakjesavond is vol verrassingen. Wat kan helpen:

• Laat op een kalender zien wanneer de intocht is, wanneer je je schoen zet en wanneer pakjesavond is.
• Vertel vooraf hoe pakjesavond gaat: wie er komen, wanneer de cadeaus komen, hoe lang het duurt.
• Verrassingen zijn niet voor iedereen leuk. Het is prima om vooraf te zeggen wat er ongeveer in de zak zit.
• Bij de intocht: ga niet in het drukste stuk staan, neem een koptelefoon mee en spreek af wanneer jullie weggaan.

Kerst en oud en nieuw

Lange diners, veel familie en een ander dagritme. Spreek af hoe lang je kind aan tafel zit, en waar het daarna naartoe kan. Met oud en nieuw zijn vuurwerk en harde knallen voor veel autistische mensen zwaar. Een koptelefoon, een rustige kamer aan de achterkant van het huis en een vooraf besproken plan helpen. Niet iedereen hoeft om twaalf uur buiten te staan.

Verjaardagen

Een verjaardag in de kring, met veel mensen en veel praten, kost veel energie. Laat vooraf zien wie er komen en hoe lang je blijft. Spreek een plek af om even weg te gaan. Bij de eigen verjaardag: niet iedereen vindt het fijn om toegezongen te worden of in het middelpunt te staan. Vraag wat je kind wil, en houd het feest klein als dat beter past.

Aftellen naar de vakantie of een feestdag

Een aftelkalender maakt ‘straks’ concreet. Streep elke dag een vakje af tot de vakantie, pakjesavond of de verjaardag. Bij sommige kinderen geeft aftellen juist spanning. Begin dan later, bijvoorbeeld een week van tevoren.

Terug naar school of werk

De overgang terug is vaak net zo lastig als de vakantie zelf. Zo maak je hem zachter:

• Begin in de laatste week van de vakantie al met het gewone ritme: op tijd naar bed, op tijd op.
• Tel af naar de eerste schooldag, net als naar de vakantie.
• Bekijk foto's van de nieuwe klas of de nieuwe leerkracht, als school die deelt. Ga eventueel even langs.
• Leg de schoolspullen en kleren een dag van tevoren klaar.
• Houd de eerste week na de vakantie de middagen rustig.

Voor volwassenen geldt hetzelfde: plan de eerste werkdag niet vol, en neem een rustige dag tussen thuiskomst en weer aan het werk, als dat kan.

De vakantieplanning om de pols

Met GentleTime zet je ook een vakantiedag in een paar minuten klaar. Maak een sjabloon voor een ‘thuisdag’ of een ‘reisdag’, en pas per dag aan wat anders is. Op de smartwatch ziet je kind wat er nu is en wat er straks komt, met een zachte trilling bij elke wissel. Na het synchroniseren werkt het horloge ook zonder internet, dus ook onderweg of op een plek zonder wifi.

Op vrije dagen zonder vaste tijden kies je voor stap voor stap of voor een lijst om af te vinken, in elke volgorde. Dan blijft er structuur zonder dat de klok de dag bepaalt. Lees meer over deze planner bij autisme, of print gratis een vakantieschema met de dagschema-maker.

Veelgestelde vragen

Waarom is vakantie lastig voor mensen met autisme?

Omdat de vaste structuur van school of werk wegvalt, en daar vaak nieuwe plekken, drukte en andere mensen voor in de plaats komen. Een paar vaste momenten per dag en een zichtbare planning kunnen helpen.

Hoe houd ik structuur in de zomervakantie?

Houd vaste ankers aan, zoals opstaan, eten en de avondroutine. Wissel drukke en rustige dagen af en laat met een weekoverzicht zien wat er komt. Werk met dagdelen in plaats van tijden als dat beter past.

Hoe bereid ik een reisdag voor?

Laat vooraf foto's zien van de bestemming en maak een schema voor de reisdag zelf, met pauzes en aankomst. Neem vertrouwde spullen mee, plan ruim en verwacht niet dat de eerste avond al ontspannen is.

Hoe maak ik Sinterklaas minder spannend?

Laat op een kalender zien wanneer wat gebeurt, vertel vooraf hoe pakjesavond verloopt en vermijd de drukste plekken bij de intocht. Het is prima om verrassingen kleiner te maken of vooraf te vertellen wat er ongeveer komt.

Hoe ga ik na de vakantie weer terug naar het gewone ritme?

Begin in de laatste week van de vakantie al met de gewone bedtijden en opstaantijden, tel af naar de eerste schooldag en houd de eerste week erna rustig.